عتبات نیوز /طاها صنیعزاده، نوه زندهیاد شکرالله صنیعزاده، هنرمند میناساز، صورتپرداز و گل و بوتهنگار اصفهانی در آیین گشایش نمایشگاه «به سعی اهل صفاهان» که شامگاه گذشته، ۳۰ آبانماه در حوزه هنری استان اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: ایران در طول دهههای گذشته، سه بار نقش محوری در ساخت ضریحها و سازههای مذهبی عتبات عالیات داشته است و این فرآیند از دهه ۳۰ خورشیدی با مرجعیت مرحوم آیتاللهالعظمی سیدمحسن حکیم وارد مرحلهای تازه شد.
وی با بیان اینکه دوره جدید اقدامات هنرمندان ایرانی از سال ۱۳۳۰ با ساخت درب ایوان طلای حرم حضرت علی(ع) آغاز شد که هنوز هم در بارگاه آن حضرت پابرجاست، گفت: سال ۱۳۳۴ ضریح حضرت علی(ع) با آثار میناکاری و قلمزنی هنرمندان اصفهانی تکمیل شد. این روند تا میانه دهه ۴۰ ادامه یافت و هنرمندان اصفهانی با تجربه ۱۴ ساله خود، در سال ۱۳۴۴ ضریح جدیدی برای حرم حضرت ابوالفضل(ع) ساختند.
نوه زندهیاد صنیعزاده تصریح کرد: در سال ۱۳۳۹ ضریح حرم امامین عسکریین(ع) در سامرا با نوآوریهایی چشمگیر ساخته شد. ضریحهایی که پیش از آن هنرمندان اصفهانی در دوره قاجار میساختند، ترکیبی از هنرهای قلمزنی، فولادگری و طلاکوبی بود؛ ولی ضریحی که در این سال هنرمندان اصفهانی از جمله استاد صنیعزاده و استاد ذوفن ساختند، برای نخستین بار از نظر وسعت ابعاد و بهکار بردن کتیبههای میناکاری و تکنیکهای جدید در آن، نقطه عطفی در عرصه ضریحسازی محسوب میشد.
وی با تأکید بر نقش تعیینکننده مرحوم آیتاللهالعظمی حکیم در این زمینه بیان کرد: پس از نصب ضریح حرم امامین عسکریین(ع)، علمای عراق دریافتند که میتوان ضریحهای حرمهای مطهر را بازسازی کرد و از همان زمان به دستور آیتالله حکیم، روند ساخت ضریح حرم حضرت ابوالفضل(ع) نیز آغاز شد. این پروژه پنج سال طول کشید و در سال ۴۴، ضریح جدید با هنرنمایی گروهی از استادان اصفهانی نصب شد.
صنیعزاده ادامه داد: مرجعیت آیتالله حکیم در این دوره بسیار تأثیرگذار بود، چراکه ایشان در عرصههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی فعال بود و از روحانیون نواندیش شیعه بهشمار میرفت؛ از همینرو بهطور ویژه برای بازسازی ضریح حرم حضرت ابوالفضل(ع) اهتمام ورزید و شخصاً دستور ساخت آن را صادر کرد. داماد ایشان، حجتالاسلام طباطبایی نیز مسئولیت نظارت بر روند ساخت ضریح را برعهده داشت.
وی در توضیح ویژگیهای ضریح پیشین حرم حضرت ابوالفضل(ع) گفت: ضریحی که در دوران قاجار ساخته شده بود، ترکیبی از هنرهای قلمزنی، فولادگری و طلاکوبی و سرشار از رمزگان هنری و نمادپردازی بود و با توجه به آثار موجود از دهه ۴۰، میتوان دریافت که فرسودگیهایی در آن پدید آمده بود؛ بنابراین ایرانیان و بهویژه اصفهانیها برای ساخت ضریح جدید اقدام کردند.
نوه زندهیاد صنیعزاده در خصوص ویژگیهای ضریح جدید حرم حضرت ابوالفضل(ع) توضیح داد: هنرمندان از اعداد نمادینی بهصورت هندسه پنهان در ساخت این اثر استفاده کرده بودند، بهطوری که ضریح از دهانههای سه در چهار تشکیل شده بود و در نهایت ۱۲ دهانه ایجاد شد که یادآور ۱۲ امام شیعیان است و در بالای هر دهانه، نام یکی از ائمه شیعه میناکاری شده است. چند ردیف پلاک میناکاری، کتیبه میناکاری مطلا با اشعار عربی، کتیبه شعر علامه همایی به زبان فارسی، کتیبه قرآنی برجسته مطلا، گلهای میناکاری متفاوت با یکدیگر، کتیبه خطایای برجسته میناکاری و چهار چراغدان میناکاریشده، این اثر را به شاهکاری کمنظیر تبدیل کرد.
وی افزود: همزمان با ساخت این ضریح، سفارش درب مطلا و میناکاری ایوان طلا نیز داده شد؛ این درب نیز یک کتیبه شعر عربی و یک کتیبه شعر فارسی از استاد صغیر اصفهانی داشت؛ البته کتیبه شعر فارسی استاد همایی و کتیبه فارسی درب ایوان طلایی، هر دو در دوره صدام حذف شد.
صنیعزاده گفت: باید اشاره کرد، همان جمعی که ضریح حرم امامین عسکریین(ع) را ساخته بودند، در روند ساخت ضریح حرم حضرت ابوالفضل(ع) نیز دخیل بودند. اولین آنها، زندهیاد استاد شکرالله صنیعزاده، هنرمند نگارگر، میناکار مشهور دوره معاصر و احیاکننده هنر میناکاری بود. استاد محمدحسین پرورش زرگر ضریح، استاد حبیبالله فضائلی نقاش و خوشنویس اصفهانی، برادران خالدزادگان سازندگان اسکلت چوبی ضریح، استاد همایی سراینده شعر کتیبه ضریح، استاد اسلامیان نقاش داخل ضریح و استادان خسروانی قلمزن ضریح بودند.
وی تصریح کرد: ساخت ضریح در سال ۱۳۴۴ به اتمام رسید و در مسجد جامع عباسی از آن رونمایی شد تا مردم بتوانند آن را مشاهد کنند. در نهایت، ۳۰ آبان ۱۳۴۴ قطعات ضریح بهصورت کاروان از اصفهان حرکت کرد و روزنامههای آن زمان، مراسم پرشور استقبال از ضریح در شهرهای قم، تهران، قزوین، همدان، کرمانشاه و سپس پل کربلا به بغداد را انعکاس دادند. در جریان این سفر، برخی زائران ایرانی بدون طیکردن مراحل قانونی وارد عراق شده بودند که با وساطت آیتالله حکیم، مشکلشان حل شد.
نوه زندهیاد صنیعزاده بیان کرد: در آذرماه ۱۳۴۴ ضریح با حضور آیتالله حکیم رونمایی و پس از برچیدن ضریح پیشین، نمونه جدید نصب شد. این ضریح چنان تأثیرگذار بود که آیتالله حکیم شخصاً حکم تقدیر برای هنرمندان صادر کرد؛ اقدامی کمنظیر که نشاندهنده پیوند عمیق مرجعیت و هنر است. از سوی دیگر، شاعران بسیاری مادهتاریخ و اشعار ویژه برای ثبت این واقعه سرودند.
وی در پایان اظهار کرد: پس از گذشت ۵۰ سال، مسئولان حرم حضرت عباس(ع) تصمیم گرفتند ضریح جدیدی بسازند؛ اما طرح اصلی ضریح سال ۱۳۴۴ بهقدری منحصر بهفرد بود که فقط بخشهای میناکاری و چراغدانها همچنان تکرارنشدنی تشخیص داده شد.
تاریخ انتشار 1404/09/01
پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری